گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «صبح فردیس»؛ هفته گذشته بود که سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان یک توافق‌نامه نظامی و امنیتی به نام توافق مکه امضا کردند. این توافق در شرایطی به امضا رسیده است که منطقه به واسطه جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در شرایط خاصی به سر برده و معادلات آن دیگر به مانند گذشته نیست و کشور‌های حوزه خلیج فارس به واسطه میزبانی از پایگاه‌های آمریکایی هزینه‌های سنگینی را متحمل شده و در روز‌های اخیر زیرساخت‌های پادشاهی عربی سعودی نیز توسط نیرو‌های مسلح یمن هدف قرار گرفته است. حال پرسش اساسی این است که اهداف پشت‌پرده ریاض از این انعقاد این پیمان چیست؟ 

بر اساس بیانیه مشترک سه کشور، هدف از این پیمان، «تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه» و «ارتقای همه جنبه‌های همکاری دفاعی» است.

 هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه، این توافق را از نظر فنی مشابه ماده ۵ پیمان ناتو توصیف کرده که بر اساس آن حمله به یک عضو، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. با این حال باید گفت که توافق مکه در حال حاضر فاقد ساختار فرماندهی یکپارچه، بودجه مشترک و سازوکار‌های اجرایی ناتو است و بیشتر یک «تعهد سیاسی و راهبردی» محسوب می‌شود تا یک اتحاد نظامی کامل.

در خصوص اصل دفاع مشترک در توافق مکه باید توجه داشت که میان ناتو و توافق فعلی تفاوت‌های ماهوی و تاکتیکی وجود دارد؛ برخلاف الگویی مانند ناتو که ستاد فرماندهی مشترک و دائمی با صلاحیت‌های صریح در مواقع بحرانی دارد، در این توافق سه‌جانبه هیچ نهاد بالادستی یا ستاد کلی برای هماهنگی ارتش‌های سه کشور پیش‌بینی نشده است. این خلأ در صورت وقوع جنگ، تصمیم‌گیری عملیاتی را به دیپلماسی کند و مذاکرات طولانی سران ارتش‌ها واگذار می‌کند.

برخلاف ناتو که دارای ساختار فرماندهی و سازوکار‌های عملیاتی مشخصی است، متن پیمان مکه به صراحت مشخص نکرده است که در صورت وقوع حمله، چه نوع واکنش نظامی (و با چه مقیاسی) از سوی متحدان صورت خواهد گرفت. به بیان دقیق‌تر، این توافق به صراحت واکنش نظامی خودکار را تضمین نمی‌کند؛ مصداق بارز آن هم حملات کوبنده رزمندگان انصارالله یمن به سرزمین سعودی و عدم توان پاسخگویی ارتش سعودی یا اعضای توافق مکه.

حسن هانی‌زاده کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو باشگاه خبرنگاران جوان با اشاره به جنگ هشت‌ساله عربستان علیه یمن که با حضور ۱۴ کشور در قالب یک ائتلاف منطقه‌ای انجام شد، تأکید کرد که این تجربه ثابت کرده پیمان‌های دفاع مشترکی مثل پیمان مکه نمی‌تواند امنیت پایداری برای عربستان ایجاد کند.

او افزود که پاکستان و ترکیه هرکدام با موانع جدی برای اجرایی‌‎کردن این پیمان روبه‌رو هستند؛ پاکستان درگیر تنش‌های پراکنده با افغانستان است و ترکیه نیز با وجود ارتشی که نگاه مثبتی به عربستان ندارد، به‌عنوان عضو ناتو نمی‌تواند خارج از چارچوب این پیمان، نیرو‌های خود را برای دفاع از کشور دیگری اعزام کند.

این کارشناس در پاسخ به سؤالی درباره واکنش آمریکا و اسرائیل به شکل‌گیری پیمان مکه گفت: با وجود روابط پنهانی میان ریاض و تل‌آویو، رژیم صهیونیستی نسبت به هرگونه پیمان دفاعی خارج از توافق‌های ابراهیم بدبین است و به‌ویژه از تشکیل ساختار امنیتی گسترده توسط کشور‌های عربی نگران است.

به گفته هانی‌زاده، تا زمانی که عربستان روابط رسمی با اسرائیل برقرار نکند، این رژیم تحرکات دفاعی عربستان را رصد کرده و سعی در کارشکنی در شکل‌گیری این پیمان‌ها خواهد داشت.

هانی‌زاده درباره پیامد‌های پیمان مکه بر امنیت انرژی و خطوط انتقال نفت نیز هشدار داد و گفت این پیمان نه تنها به برقراری امنیت کمک نمی‌کند، بلکه واکنش‌های یمن را تشدید خواهد کرد.

او حملات اخیر انصارالله و ارتش یمن به پایگاه‌ها و تأسیسات راهبردی عربستان را نشان‌دهنده توان بالای آنها برای آسیب‌رسانی به این کشور دانست و افزود که پرتاب موشک‌های بالستیک یمن عمدتاً متوجه تأسیسات نفتی عربستان، به‌ویژه پالایشگاه آرامکو بوده است. به گفته وی، به دلیل حملات موشکی یمن و بسته شدن تنگه باب‌المند، صادرات نفت عربستان به نصف کاهش یافته و این موضوع در بلندمدت برای اقتصاد این کشور مشکل‌آفرین خواهد بود.

این کارشناس در پایان درباره سناریو‌های احتمالی ایران در مواجهه با این پیمان گفت: ایران با نگرانی به پیمان دفاعی مشترک عربستان، پاکستان و ترکیه نگاه می‌کند، چراکه هدف عربستان از این پیمان، ابتدا تقابل با یمن و سپس مهار ایران در دو ناحیه مرزی ایران با پاکستان و ترکیه است. اگرچه پاکستان و ترکیه اعلام کرده‌اند که این پیمان متوجه ایران نیست، اما هانی‌زاده معتقد است در نیمه پنهان این توافق، عربستان انتظار دارد در صورت بروز جنگ میان ایران و آمریکا، پاکستان و ترکیه وارد عمل شوند و این موضوع می‌تواند برای ایران مشکل‌آفرین باشد.